Wczesnośredniowieczny gród

2006-08-11

Fenomen Grodziska objawia się tym, że jeszcze raz ludzie podjęli decyzję o budowie w tym miejscu grodu - schronienia. Drugi, udokumentowany znaleziskami i jedną mało prawdopodobną wzmianką Długosza, fakt założenia tutaj grodu, datowany jest na wczesne średniowiecze.
Kolejny, tym razem kolorowy rysunek Gabriela Leńczyka obrazuje wygląd grodziska w Grodzisku z lotu ptaka. Rysunek ze zbiorów Biblioteki Archiwum Muzeum Archeologicznego w Krakowie.Fragmenty ceramiki znalezione w Grodzisku archeolodzy posklejali w jedną całość, która daje wyobrażenie, jak wyglądała "grodziskowa" waza. Eksponat Muzeum na Wzgórzu w Bielsku - Białej. Fot. Adrianna NikielTak wygląda:... glina, żwirrzeczny, szczątki organiczne - one to po przepaleniu dały odpady w postaci żużla. Eksponat Muzeum na Wzgórzu w Bielsku - Białej. Fot. A.NikielFotografia autorstwa Grzegorza Mędrzyckiego przedstawia topór znaleziony w Grodzisku, którego żelazna postać nadal pokryta jest korozją. Być może wygląda podobnie do znalezionego w pobliżu Skawy i prezentowanego ręką Anny Tyniec na zdjęciu poziżej średniowiecznego topora żelaznego......w którym zachował się zwęglony drzewiec. Eksponat Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Fot. Adrianna NikielTa podkowa, znaleziona przez Annę Tyniec w Skawie w pobliżu Trzebieńczuc została wykuta przez średniowiecznego kowala. Podobno pełnił on także funkcję średniowiecznego dentysty... Eksponat Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Fot. Adrianna NikielJan Długosz - Longinus wspomina o "zamku z białego kamienia" w Grodzisku, z którego po zburzeniu i zniszczeniu grodu wybudowano Zator. Ten sławny historyk często jednak mijał się z prawdą, a ponadto zaczął pisać swoje dzieło Liber Beneficium Cracoviensis 200 lat po tym, kiedy wczesnośredniowieczna wersja Grodziska zakończyła swoje funkcjonowanie. Istnieją więc wątpliwości co do tego, czy piaskowiec z murów obronnych Grodziska stanowi dziś fundament zamku w Zatorze. Ponadto Długosz w Liber Beneficium Cracoviensis umieszcza wzmiankę, że nad wsią (obecne Grodzisko) wznosiła się skała, wzgórze to było niegdyś obronne i że wieś przejęła jego nazwę.

Gród

Powyższe twierdzenie oparte są na... kamiennych podstawach - we wnętrzu wzgórza znaleziono resztki wału - "podnóże zewnętrznego stoku wału zewnętrznego", który stanowił część "masywnej fortalicji posiadającej nasyp z łamanego piaskowca, zlepionego znacznymi ilościami ilastej gliny o zabarwieniu sinozielonkawym" - pisze w swoim sprawozdaniu Anna Tyniec. Nasyp ten, znaleziony w trakcie zakładania w lipcu 1992 roku jednego z 5 wykopów przez mgr Tyniec, nie nosił w tym miejscu śladów zniszczenia pożarowego - usypany został na terenie przygotowanym do tego celu przez niwelację, nawiezienie podkładu wyrównawczego (silnie zabarwionej na kolor brązowy gliny), na której następnie rozsypana została warstwa substancji organicznej pochodzenia roślinnego, zawierająca znaczne ilości ziaren zbóż. Dlaczego budowniczy tego grodziska sypali coś, co mogli zjeść, pod bryły piaskowca, które miały ich bronić przed zewnętrznym zagrożeniem? Prawdopodobnie był to zabieg rytualny, złożenie ofiary w celu oczyszczenia miejsca budowy - warstwa ta została celowo spalona przed rozpoczęciem układania na niej nasypu kamienno - gliniastego. W warstewce spalenizny oraz w niewielkim stopniu w brązowo zabarwionej glinie znajdowane były pojedyncze fragmenty ceramiki, odpowiadające technologicznie i typologicznie ceramice X-XI wiecznej w okresie wczesnego średniowiecza. Zdaniem mgr Anny Tyniec pewnym jest także, że przynajmniej zewnętrzna część fortyfikacji powstała nie wcześniej niż w końcu II fazy wczesnego średniowiecza. Niektórzy historycy przypuszczają, że gród był zamieszkany w czasach Bolesława Chrobrego, zaś okres jego upadku wiązać można z najazdem Tatarów w 1241 r. lub z czasami walk Konrada i księcia opolskiego Mieszka z Bolesławem Wstydliwym, jednak ceramika tutaj odnaleziona wskazuje raczej na funkcjonowanie grodziska w II połowie X wieku.

Piec, topór i cmentarz

W trakcie badań przeprowadzanyh w 1990 roku przez Teresę Kosmalę odkryto pozostałość pieca zbudowanego z masy, na którą składały się glina, żwir rzeczny, szczątki organiczne - one to po przepaleniu dały odpady w postaci żużla. Piec zbudowany z takiego materiału miał najprawdopodobniej kopułkowaty kształt (o czym świadczą zachowane fragmenty żużli) i wyłożony był w środku gliną, która pozostała w postaci polepy na licznych kawałkach żużli. Piec miał wymiary: zewnętrzny zarys ok. 40 cm, wewnętrzny ok. 20cm. Niedaleko tego obiektu natrafiono na dużą ilość żwiru rzecznego, a znaleziono w nim topór żelazny, pokryty szlaką jaka powstawała w trakcie uzyskiwania wysokich temperatur w piecach. Materiał znaleziony w wykopie razem z toporem datuje tę warstwę na XIII/XIV- XIV w. lecz topór jest nadal pokryty korozją, co uniemożliwia jakiekolwiek stwierdzenia na temat jego wieku.
Józef Żurawski, który badał okolice Grodziska w okresie międzywojennym, dzięki informacjom tutejszych mieszkańców, uzyskał dane o znajdywanych w trakcie prac związanych z budową trakcji kolejowej, szkieletach ludzkich z mieczami. Sugerowałoby to istnienie pobliskiego cmentarzyska, które należałoby zapewne również wiązać z wczesnym średniowieczem. Wyposażenie grobów - miecze, są wiadomością dość zadziwiającą, gdyż w istniejącym wówczas obrządku chrześcijańskim było to rzadkością. Raczej mało prawdopodobne wydaje się zostawienie ciał zabitych podczas potyczki z mieczami ze względu na bliskość grodu - metalowe części wyposażenia, w tym militaria zapewne zostałyby zabrane i ponownie wykorzystane lub przetopione. Wieść gminna nie podaje co dalej działo się z mieczami i szkieletami, za to Józef Żurawski podaje dalsze informacje, tym razem o Rudzach.

Rudze

"Tuż przy drodze - pisze Żurawski w swoim sprawozdani u z 1923 r. - prowadzącej od gościńca do dworu po lewej ręce, za młynem i stawem, wznosi się wzgórze kształtu kulistego którego większa, przednia część została doszczętnie skopana. W prostopadłej, wysokiej ścianie zachowanej części wzgórza, widoczne są warstwy gliny, na czerwono wypalonej i podobnej do tej, którą spotykamy w małopolskich wczesnośredniowiecznych grodziskach. Z tego względu zabytek zasługuje na tę krótka wzmiankę także i tutaj, pomimo, że należy on już do czasów historycznych. We wspomnianej skarpie wzgórza znalazłem fragmenty ceramiki polewanej, średniowiecznej i kafle".

Na skutek działającego w Grodzisku w XX wieku kamieniołomu, jedynie od południowo-wschodniej strony widoczne są resztki zamykającego cypel wału, którego wysokość dochodziła w 1932 r. do dwóch metrów. Zrekonstruowana powierzchnia grodziska tworzyła owal o wymiarach 90x60m, a budowa szkoły zniszczyła to stanowisko co najmniej w 30%. Nie eliminuje to jednak prawdopodobieństwa, że w przypadku przeprowadzenia badań należy się licz z odsłonięciem bardzo dobrze zachowanych pozostałości wczesnośredniowiecznego obiektu grodowego, a niektórzy archeolodzy cieszą się, że nie uczyniono tego do tej pory i czekają na wynalezienia nowych instrumentów badawczych, które nie pominą żadnego szczegółu i lepiej niż źródła pisane wyjaśnią ludzkości tajemnice życia przed wiekami.

Tekst: Adrianna Nikiel
Materiały te pochodzą z tablic edukacyjnych znajdujących się w Szkole Podstawowej w Grodzisku.